Babah Tarawally in de Stadsschouwburg: Ubuntu als kompas voor leiderschap

Op zondag 11 oktober gaf Babah Tarawally in de Stadsschouwburg Utrecht een lezing over Ubuntu en leiderschap. In het gesprek met Kiza Magendane en vragen uit de zaal werd het gezellige verbinden al snel schuren.

Op zondag 11 oktober stond Babah Tarawally in de Stadsschouwburg Utrecht om te vertellen over Ubuntu, de Afrikaanse filosofie van verbondenheid. Omroep AfroNet zond de middag live uit. De lezing is een productie van @muviews en viel binnen Black Achievement Month.

Host Caroline leidde de middag. Zij sprak met Kiza Magendane, die in de uitzending wordt geïntroduceerd als frictiearchitect, en die later het gesprek met Tarawally aanging. De opening was van Lamin, die de kora bespeelde. Volgens Lamin draagt het instrument een boodschap van verbinding. Later vertelde hij dat de snaren staan voor verleden, heden en toekomst, in groepen van zeven.

Caroline vroeg het publiek wie er waren en waarom. Een bezoeker had Tarawally's boek *Ik ben geen mango* gelezen. Een ander kende Ubuntu al ruim 25 jaar en zag het als antwoord op het hokjesdenken dat zij in Nederland vaak tegenkomt.

Sawubona, ik zie jou

Tarawally begon bij één woord: Sawubona, ik zie jou. Het antwoord is: hier ben ik, en dan als gemeenschap, niet alleen als individu. Je kunt volgens hem alleen mens zijn als je de ander als mens erkent. Hij vertelde dat hij in de jaren negentig vanuit een wij-cultuur naar een ik-cultuur kwam, en dat hem opviel hoe stevig het ik hier staat.

Hij haalde de Nigeriaanse filosoof Sophie Oluwole aan. Haar denken over complementaire tegenpolen betekent volgens Tarawally dat man en vrouw, of goed en kwaad, elkaar niet uitsluiten maar aanvullen. Het westerse denken zet tegenstellingen juist tegenover elkaar, zei hij. Als voorbeeld liet hij een talking stick zien, die je doorgeeft zodra je klaar bent. Het westen heeft daar volgens hem de microfoon van gemaakt.

Tarawally sprak ook over de ongeborenen. Wat wij achterlaten voor kinderen die nog geboren moeten worden, noemde hij de zin van het leven. Daarna volgde een levensloop in Afrikaanse tradities: een naamgeving na zeven dagen, overgangsrituelen voor jongeren en leiderschap van oudere vrouwen na de menopauze. Hij zei dat mensen in Afrika op hogere leeftijd juist meer mensen om zich heen krijgen, terwijl hij in Nederland oudere buren zonder contacten ziet. Ubuntu bestaat volgens hem ook in het westen, maar is daar deels vervangen door verzekeringen en voorzieningen.

In een eigen tekst stond hij stil bij de geschiedenis van de slavenhandel. Het verhaal dat Afrikanen hun eigen mensen verkochten noemde hij een vertekend beeld dat vooral verdeelt. Volgens hem was het een veel gecompliceerder verhaal, met vraag vanuit Europa en koningen die werden onthoofd omdat ze niet meewerkten. Hij pleitte ervoor dat afstammelingen van tot slaaf gemaakten en Afrikanen elkaar opzoeken en samen historische wonden helen.

Leiderschap en de prijs ervan

Daarna draaide het om leiderschap. Tarawally noemde dienend leiderschap: een leider vraagt niet alleen wat hij kan bereiken, maar hoe hij anderen en de gemeenschap helpt tot hun recht te komen. Hij noemde Nelson Mandela als voorbeeld van iemand die onpopulaire beslissingen nam om een burgeroorlog te voorkomen. Zijn tip over luisteren was om te luisteren om te begrijpen, niet om te reageren.

Hij legde de keuze scherp voor met een denkbeeldig geval. Stel dat je als directeur een salarisverhoging krijgt, maar dat betekent dat tien mensen hun baan verliezen. Ubuntu vraagt dan of je dat wilt doen, zei hij, want die tien hebben gezinnen en een hypotheek.

Hij onderscheidde drie soorten leiders: aan de kop, in het midden en van achteren. Hij zei dat geen van drieën beter is dan de andere, maar dat hij zelf kiest voor leiden vanuit het midden, met overleg zoals in de Zuid-Afrikaanse indaba. Zijn oproep was om klein te beginnen: groet je buren en doe iets voor je straat. Wie nooit iets voor de eigen wijk deed en meteen leider wil worden, moet volgens hem wantrouwen wekken.

Ongemak in het gesprek

In het gesprek met Kiza Magendane werd het ongemakkelijker, zoals aangekondigd. Magendane vroeg wie er tot het wij behoort en wie erbuiten valt. Tarawally antwoordde dat je het wij kunt uitbreiden, zoals voetbalsupporters die bij een interland ineens samen Nederlanders zijn. Voor Nederland zag hij de grootste uitdaging in het verdelen van de taart. Als mensen van de staat afhankelijk zijn, wordt polarisatie volgens hem erger. Hij pleitte ervoor het gesprek meer over sociaaleconomische vragen te voeren dan over huidskleur.

Ook over het midden ontspon zich een discussie. Magendane waarschuwde dat het midden soms een excuus is om geen standpunt te kiezen. Tarawally hield vol dat het midden groot genoeg is om elkaar te vinden, en vertelde dat hij zelf in zijn familie altijd de bemiddelaar was. Nu hij de oudste is geworden, vallen alle vragen op zijn bord. Magendane zette ook kritische kanttekeningen. In Afrikaanse steden bestaat volgens hem het leiderschap dat Tarawally bepleit vaak niet, en hij voelde ongemak bij mensen die Ubuntu als verdienmodel inzetten. Tarawally antwoordde dat Ubuntu geen product is maar een manier van leven, en dat het vanuit jezelf moet komen.

Vragen uit de zaal

De zaal praatte ruim mee. Iemand die in de zorg werkt vroeg of Tarawally ook conservatieve, hiërarchische leiders toespreekt. Een ander wilde weten hoe je een wij vormt met zoveel diversiteit. Tarawally gaf geen stappenplan. Hij zei dat het begint bij kleine bijdragen, en dat de aanwezigheid in de zaal al een eerste stap was.

Een bezoeker vertelde over diepcanvassing, waarbij vrijwilligers van deur tot deur luisteren naar buurtbewoners over politiek en migratie, zonder agenda. Een ander noemde het gevaar van preken voor eigen parochie. Hij stelde voor dat Tarawally zou spreken op een partijcongres aan de rechterkant. Tarawally zei dat hij die mensen niet kent en dat de bezoeker de partij gewoon kon mailen. Een reactie van een partij was geen onderdeel van de uitzending.

Op de vraag hoe je nieuwsgierig blijft naar iemand die radicaal anders denkt, kwam zijn korte antwoord: vraag waar de pijn zit. Volgens Tarawally voelen veel mensen die rechts stemmen zich al lang niet gezien. Hij vindt dat wie hun menselijkheid ontkent, zelf ook niet meer menselijk is. Aan het eind liet Magendane de zaal zich tot de buurman wenden en de zin afmaken: ik ben wie ik ben dankzij. Daarmee, zei hij, hadden ze Ubuntu geoefend zonder het te weten.

Achtergrond

Black Achievement Month wordt elk jaar in oktober gehouden. Volgens de organisatie is het thema dit jaar Turning Black Excellence into Change, met extra aandacht voor dialoog, ontmoeting en jongeren. Sophie Oluwole (1935 tot 2018) was volgens de LSE de eerste vrouw in Nigeria met een doctoraat in de filosofie. Ze vergeleek de Yoruba-denker Orunmila met Socrates. Over eenzaamheid in Afrika zei Magendane in het gesprek dat het continent volgens de WHO het eenzaamst is. De WHO meldde in juni 2025 dat wereldwijd een op de zes mensen eenzaamheid ervaart. TRT Afrika schreef over dezelfde WHO-gegevens dat eenzaamheid in Afrika vaker voorkomt dan in Europa.

De hele lezing en het gesprek zijn te bekijken op het videokanaal van Omroep AfroNet.

Bronnen

• Omroep AfroNet op YouTube: de volledige live-uitzending
• Black Achievement Month
• WHO: Social connection linked to improved health and reduced risk of early death
• TRT Afrika: Community to crisis, how Africa became the world's loneliest continent
• LSE Hub for African Thought: Sophie Oluwole