Afgewezen om je achternaam: wat je kunt doen tegen discriminatie op de Utrechtse woningmarkt

In de eerste editie van Ongehoorde Verhalen sprak Omroep AfroNet met een klachtbehandelaar en een politiek actieve Utrechter over woondiscriminatie. Het ging niet over het probleem, maar over rechten, meldingen en wat het systeem erachter kan veranderen.

Onderzoek liet de afgelopen jaren zien dat wie een niet-westerse achternaam heeft, minder vaak wordt uitgenodigd voor een bezichtiging. Toch komen er nauwelijks meldingen binnen. Omroep AfroNet nam dit op voor de eerste editie van Ongehoorde Verhalen, de live-edities van De Tafel van Utrecht, op 26 september in TivoliVredenburg in Utrecht.

Gespreksleider Napoléon Mugabe sprak met Michel Aben, senior klachtbehandelaar bij Discriminatie.nl Provincie Utrecht, en met Jay Sadhoe, die politiek actief is in Utrecht. Aben kijkt vanuit de praktijk: wat doe je als het fout is gegaan? Sadhoe kijkt naar het systeem: leegstand, beleid en geld.

Zeven meldingen op bijna 2900

Aben zette het gat tussen onderzoek en meldingen in cijfers neer. Zijn organisatie ontving volgens hem het afgelopen jaar bijna 2900 meldingen, waarvan er zeven over huisvesting gingen: twee over seksuele gerichtheid, één over nationaliteit en vier over afkomst. Hij noemde dat "het topje van de ijsberg".

Volgens Aben zijn er meerdere redenen. Veel mensen kennen Discriminatie.nl niet of weten niet wat een melding oplevert. Anderen hebben alleen een vaag signaal of een mailtje en vragen zich af of het hun energie waard is. Hij legde uit dat bij de gelijkebehandelingswetgeving een omgekeerde bewijslast geldt. Je moet dus niet alles zelf bewijzen, maar wel feiten aandragen die een vermoeden van discriminatie wekken. Daarna moet de andere partij aantonen dat er niet is gediscrimineerd.

Aben vertelde dat de gemeente Utrecht na de onderzoeken ook een bewustwordingscampagne voor inwoners liet maken. Ook daarna kwamen er volgens hem niet veel meer meldingen binnen. Op de vraag hoe je mensen toch aanmoedigt, antwoordde hij dat melden altijd nut heeft. Meldingen maken het probleem zichtbaar in de jaarcijfers, en beleidsmakers en onderzoekers hebben die cijfers nodig.

Wat er gebeurt na een melding

Aben beschreef eerst een zaak die zijn collega's in Groningen behandelden, en niet zijn eigen bureau. Een Syrische alleenstaande man stond bovenaan de lijst voor een sociale huurwoning. Volgens zijn verhaal werd hij afgebeld omdat de woningcorporatie liever een moeder met een kind wilde. De antidiscriminatievoorziening schreef de corporatie aan en bracht de zaak voor het College voor de Rechten van de Mens. Het College oordeelde dat er verboden onderscheid was gemaakt op grond van burgerlijke staat en geslacht. Afkomst kon niet worden bewezen, omdat die alleen telefonisch was genoemd. Een reactie van de corporatie kwam in het gesprek niet aan bod.

Een oordeel van het College is juridisch niet bindend, legde Aben uit. Er volgt geen woning of schadevergoeding automatisch uit. Wel wordt het oordeel gepubliceerd, hoeft een procedure bij het College niets te kosten en geen advocaat te vereisen, en moet een rechter er later iets van vinden. Ook kan een gemeente zo'n oordeel gebruiken voor een waarschuwing, boete of bestuurlijke dwang. De procedure duurt op dit moment lang. Aben noemde de ophoping na corona en zei dat het College nieuwe leden heeft aangetrokken. Gaat het via de rechter, dan is een advocaat nodig, al kan bij een laag inkomen een toevoeging mogelijk zijn.

Niet elke zaak hoeft zo ver te gaan. Aben beschreef een bemiddeling waarbij een man dankzij inzage in het dossier zag dat er bij een corporatie echt iets mis was gegaan in de procedure. Dat leverde volgens hem winst voor beide partijen op. Over het strafrecht zei hij dat hem geen zaken over woningmarktdiscriminatie bekend zijn, maar dat die weg openligt.

Leegstand, kantoorpanden en een woning via een makelaar

Sadhoe sprak over zijn eigen zoektocht. In Amsterdam werd hij bij lotingen steeds afgewezen. Pas met een makelaar, die volgens hem veel geld vroeg, kreeg hij met zijn partner een woning. Dat zou volgens hem niet moeten kunnen, omdat lang niet iedereen dat kan betalen.

Hij noemde cijfers over Utrecht, zoals een wachttijd voor sociale huur van bijna twaalf jaar en 1600 leegstaande woningen. Die cijfers heeft de redactie niet apart gecontroleerd. Daarnaast wees hij op leegstaande kantoorpanden en op kavels die volgens hem door grote vastgoedpartijen en verzekeraars worden vastgehouden. Hij pleitte ervoor dat de politie of gemeente panden na lange leegstand in beheer kan nemen. Waarom dit zo weinig op de politieke agenda staat, weet hij niet zeker. Hij vermoedt dat lobby een rol speelt. Reacties van die partijen waren er in het gesprek niet.

Aben nuanceerde dat meer woningen niet automatisch minder discriminatie betekent. Bij schaarste wordt volgens hem sneller onderscheid gemaakt, zoals ook op de arbeidsmarkt. Meer woningen kunnen wel helpen. Sadhoe wil verder een dashboard waarop de gemeente laat zien hoeveel nieuwbouw sociaal, middenhuur of betaalbare koop is.

Vragen uit de zaal

De zaal vroeg onder meer of je mag reageren onder een andere naam. Aben antwoordde dat dat niet strafbaar is. Zo'n test wordt volgens hem geaccepteerd als bewijs, al moet je bij het tekenen wel je eigen gegevens opgeven. Sadhoe vertelde dat hij met zijn volledige voornaam geen werk vond en wel met een verkorte roepnaam. Hij pleitte ervoor dat je anoniem op een woning kunt reageren, zodat de verhuurder pas bij het contract weet wie je bent.

Over de versnippering van rechtshulp zei Aben dat hij geen opzet ziet. Antidiscriminatievoorzieningen moeten wettelijk onafhankelijk zijn van de gemeente, omdat ook een gemeente kan discrimineren. Hij vindt wel dat de gemeente de regie moet nemen, zodat inwoners niet zelf het juiste loket hoeven te zoeken. Melden kan via de website van Discriminatie.nl, telefonisch, per WhatsApp of via een app, op basis van je postcode.

Achtergrond

De onderzoeken waar Aben naar verwees begonnen in 2018. Volgens het College voor de Rechten van de Mens gingen in het onderzoek van De Groene Amsterdammer 46 van de 50 verhuurmakelaars mee met een discriminerend verzoek. Het Verwey-Jonker Instituut voerde in 2024 in opdracht van de gemeente Utrecht opnieuw correspondentietesten en mystery calls uit. Volgens het instituut waren harde conclusies over ongelijke kansen niet mogelijk door het beperkte aantal correspondentietesten. De Woonbond meldde over de landelijke monitor dat Marokkaans klinkende namen iets minder vaak werden uitgenodigd, maar dat dit verschil niet meer significant was. Over de bemiddelaars bij de mystery calls was dat beeld minder hoopvol.

De Wet goed verhuurderschap is volgens de Rijksoverheid op 1 juli 2023 ingegaan. Verhuurders en bemiddelaars moeten een transparante selectieprocedure hanteren met objectieve criteria en een afwijzing motiveren. Gemeenten handhaven. Bij woningcorporaties ligt dat toezicht bij de Autoriteit Woningcorporaties. Een advocatenkantoor noemt een maximale bestuurlijke boete van 22.500 euro.

De hele uitzending van Omroep AfroNet bekijk je in de video bij dit artikel.

Bronnen

• Omroep AfroNet op YouTube: de volledige live-uitzending
• College voor de Rechten van de Mens: Discriminatie op woningmarkt
• Verwey-Jonker Instituut: Monitor discriminatie bij woningverhuur gemeente Utrecht 2024
• Woonbond: Discriminatie op huurmarkt hardnekkig
• Volkshuisvesting Nederland (Rijksoverheid): Aanpak woondiscriminatie
• Dirkzwager: Wet goed verhuurderschap